خانه / مذهبی / احکام و مسائل شرعی / معنای «اصل برائت» چیست؟

معنای «اصل برائت» چیست؟

معنای «اصل برائت» چیست؟

 

خلاصه پرسش

معنای «اصل برائت» چیست؟

پرسش

اصاله البرائه چیست؟ لطفاً مثال بزنید.

پاسخ اجمالی

استنباط در فقه شیعی به ویژه در دوره‌های متأخّر، بر دو مرحله مبتنی است؛ نخست، جست‌و‌جو  از دلیل حکم شرعی؛ یعنی کتاب، سنّت، اجماع و عقل. دوم، رجوع به اصول عملی.

اصل عملی، اصطلاحی است در اصول فقه به معنای قواعدی که در موارد بروز شک در تعیین حکم شرعی، وظیفه عملی مکلف را پس از آن که به دلیل و اماره‌ای دست نیافت روشن می‌کند. به بیان دیگر، اصول عملیه، اصولی است که وظیفه عملی کسی را که دچار شک و تردید شده معین می‌کند، بنابراین موضوع اصول عملیه، شک است. به اصل عملی، دلیل فقاهتی نیز گفته می‌شود.[۱]

اصل برائت (اصاله البرائه) از اقسام اصول عملی است که وظیفه عملی مکلف را در مواردی که بعد از جست‌و‌جو و دست‌نیافتن به دلیل، در تکلیف واقعی شک می‌نماید، تعیین نموده و به برائت ذمه او از تکلیف مشکوک حکم می‌کند؛ و در مقام عمل، مکلف را موظف به انجام آن تکلیف نمی‌داند؛ برای نمونه، هنگامی که مکلف پس از جست‌و‌جو و دست نیافتن به دلیل، در وجوب غسل جمعه شک می‌کند، اصل برائت جاری نموده و دیگر انجام غسل جمعه بر او واجب نیست و بر انجام ندادن آن عذاب نمی‌شود. بنابراین، هر گاه در اصل تکلیف شک شود، و دلیلی هم نباشد که تکلیف را برای مکلّف روشن نماید، آن تکلیف بر عهده مکلف ثابت نمی‌شود.

اصل برائت از دیدگاه دانشمندان اصول فقه دو قسم است:

الف. برائت عقلی

  ۱٫ گاهی در بین نماز فکر می کنم که رکوع نرفته و مستقیم سجده کرده ام. این چه حکمی دارد؟ ۲٫ اگر نماز قضا داشته باشیم و در زمان نیت کلمه قضا را نگوییم چه حکمی دارد؟

برائت عقلى، عبارت است از این‌که به حکم عقل؛ مکلّف در مقام عمل هیچ وظیفه‌ای در قبال انجام تکلیف مشکوک، بعد از تحقیق و دست نیافتن به دلیل، ندارد و این برائت بر اساس قاعده عقلى قبح عقاب بلا بیان می‌باشد؛ زیرا به حکم عقل کیفر کردن کسى که بیان و دلیلی به وى در مورد تکلیفی نرسیده باشد، زشت و ناپسند است، پس مکلف مؤاخذه و عقاب نمی‌شود.

ب. برائت شرعی

برائت شرعى؛ یعنی در هر مورد مشکوکى که مکلف اصل حکم واقعی را نداند، شارع مقدّس با قرار دادن حکم ظاهری، تکلیف را از دوش مکلف بر می‌دارد. دانشمندان اصول فقه، براى اثبات برائت شرعى به روایاتی تمسک نموده‌اند.[۲]

برای آگاهی بیشتر درباره اصل برائت کتاب‌های زیر را مطالعه کنید:

یک. مظفر، محمدرضا، اصول الفقه.

دو. انصاری، شیخ مرتضی، فرائد الاصول (رسائل).

سه. آخوند خراسانی، محمد کاظم، کفایه الاصول.

 

[۱]. برگرفته از نمایه «اصل عملی و دلیل اجتهادی»، سؤال ۱۷۱۷۴٫

[۲]. برای آگاهی بیشتر در این باره ر.ک: صدر، محمد باقر، دروس فی علم الاصول، ج ۴، ص ۲۹ – ۴۶، مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، قم، چاپ هفتم،۱۴۲۶ق؛ نمایه «حدیث رفع»، سؤال ۱۰۴۷۱٫

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *